جعبه ساز | www.boxmaker.ir
تاریخ انتشار: ۱۱ دی ۱۳۹۲
فُک خزری؛ یادگار کهن بزرگترین دریاچه جهان
مجله خبری : اجداد این گونه پیشتر یعنی در زمانی که خزر به آب‌های آزاد راه داشت، در آن زیست می‌کردند، اما بعدها سرنوشت، مسیر دیگری را برای نوادگان آنها ...
مجله خبری : اجداد این گونه پیشتر یعنی در زمانی که خزر به آب‌های آزاد راه داشت، در آن زیست می‌کردند، اما بعدها سرنوشت، مسیر دیگری را برای نوادگان آنها رقم زد.


فک های خزری معمولا تابستان را در بخش های جنوبی خزر می گذرانند و در پاییز به سمت آب های کم عمق نواحی شمال شرقی مهاجرت می کنند. توله ها نیز اغلب در خلال ماه های دی و بهمن متولد می شوند. تحقیقات دانشمندان روسی نشان داده فک های خزری معمولا از ماهیان کوچک و دیگر نرم تنان صدف دار تغذیه می کنند و بیشتر از خوردن ماهیانی که انسان صید می کند، پرهیز می کنند، اما متاسفانه ماهیگیران محلی بیشتر با دیده تردید به این مساله نگاه کرده و پس از صید ناخواسته، آنها را با ضربه ای شدید بر سر از نعمت حیات محروم می کنند. آمارها در مورد احتمال بقای این گونه، چندان خوشبینانه نیست، اما واقعیت این است که با نابودی فک ها سلامت اکوسیستم خزر نیز بشدت آسیب خواهد دید. برای درک بهتر این مساله و پیامدهای آن روزنامه جام جم در مصاحبه ای اختصاصی از آقای دکتر سیمون گودمن یکی از محققان موسسه جانورشناسی لندن که بتازگی مسئولیت هدایت پروژه حفاظت از فک های خزری را پذیرفته، خواست شرایط زیستی این گونه را تشریح کند. این مدرس مدرسه بیولوژی دانشگاه لیدز و فارغ التحصیل دانشگاه کمبریج در عین حال تحقیقات گسترده ای نیز روی الگوهای تغییرات ژنتیکی و جمعیتی انجام داده است.


تغییرات جمعیتی فک های خزری چه تاثیری بر کل اکوسیستم خواهد داشت؟


این مساله واقعا پیچیده است و صادقانه بگویم هنوز هیچ داده علمی وجود ندارد که بتواند با قطعیت و به طور جامع به این سوال پاسخ بدهد. هرچند تا حدودی می توان شباهت هایی را بین خزر و اکوسیستم های دیگر ازجمله بالتیک، دریای کارائیب و حتی قطب جنوب که در آنها نیز فعالیت های انسانی به کاهش قابل توجه پستانداران دریایی منجر شده، پیدا کرد. در اکوسیستم های مذکور شاهد بوده ایم کاهش جمعیت پستانداران دریایی نظیر فک ها عملا ساختار کل اکوسیستم را برهم زده است. حذف شکارچیان راس هرم غذایی همچون فک ها در دریای بالتیک و کارائیب و نهنگ های آبی در قطب جنوب باعث افزایش جمعیت دیگر شکارچیان نظیر ماهی کد در دریای بالتیک و فک های خزدار در قطب جنوب شد. مساله اینجاست که تغییر مسیر چنین دگرگونی های شگرفی در یک اکوسیستم بیشتر کار بسیار سختی است و شاید در عمل برای اکوسیستم ها غیرممکن باشد که بتوانند دوباره خود را احیا کنند یا حتی به شرایط اولیه بازگردند. در دریای خزر نیز به واسطه حضور گونه های مهاجم و ماهیگیری های بیش از حد مجاز، شاهد تغییرات گسترده ای در کل مجموعه هستیم. برای اکوسیستمی همچون خزر بسیار سخت است که بتواند خود را از بار این همه فشار بخصوص کاهش غیرقابل جبرانی که به واسطه تاثیرات انسانی به جمعیت فک ها وارد شده، رهایی بخشد. نکته مهم تر این که دریای خزر هم اکنون در مقایسه با اوایل قرن ۲۰ میلادی هم تنوع زیستی بسیار کمتری دارد و هم این که اکوسیستم تا حد زیادی توانایی تولید خود را از دست داده است.


چرا فک خزری گونه ای کلیدی و شاخص برای دریای خزر محسوب می شود؟


مهم ترین دلیل این مساله این است که فک خزری یکی از شکارچیان راس هرم است و از طیف وسیعی از ماهیان و سخت پوستان تغذیه می کند. در نتیجه تغییرات جمعیتی فک ها پتانسیل تغییر سایر گونه ها را نیز دارد.


آیا دانشمندان دانشگاه لیدز تمایل دارند در ادامه تحقیقات خود مرزهای جنوبی دریای خزر را که در خاک ایران قرار دارد نیز مورد مطالعه قرار دهند؟


بگذارید این طور به قضیه نگاه کنیم که فک ها مرزهای جغرافیایی را نمی شناسند و می توان آنها را در سراسر دریاچه خزر مشاهده کرد، اما همیشه باید مدنظر داشته باشیم حفاظت از فک های خزری زمانی معنا دارد که در سطح کل مجموعه به آن پرداخته شود. ما تحقیقات خود را در وهله نخست از قزاقستان شروع کردیم؛ چراکه در آنجا دسترسی به سایت های محل تجمع فک ها آسان تر است و همین مساله مطالعه آنها را نیز تسهیل می کند، اما در حال حاضر در ایران چنین موقعیت های مکانی وجود ندارد حتی اگر هم باشد یا فک ها دائما به آن سرکشی نمی کنند یا تعدادشان محدود است. البته ما همکارانی از ایران داریم و پیشتر هم با آنها در زمینه تغییر نگرش ماهیگیران نسبت به فک های خزر کار کرده ایم. در آن مورد بخصوص تمام تلاش همکاران ما این بود که بتوانند ماهیگیران را قانع کنند فک ها دشمن یا تهدیدی برای آنها نیستند و نباید آنها را کشت. البته چنین کارهایی حتما باید ادامه پیدا کند و من شخصا بسیار خوشحال خواهم شد بتوانم کمکی در این زمینه انجام دهم.


از نظر شما استراتژی هایی نظیر خوداظهاری های داوطلبانه در وب سایت های رسمی تا چه حد می تواند به شکستن این محدودیت های اطلاعاتی کمک کند؟


یک موضوع چالش برانگیز دیگر را مطرح کردید. به عنوان یک محقق می گویم جمع آوری اطلاعات از هر نوع فعالیت غیرقانونی بسیار سخت و زمانبر است. نکته اساسی در این راستا جلب اعتماد مردمی است که در حوزه مطالعاتی قرار دارند. برای این کار باید بیشتر به مسائل لجستیکی و بخصوص به بافت فرهنگی مردمی که قرار است به نوعی در مطالعات سهیم باشند، دقت کرد. در وهله نخست یک محقق باید مجموعه و طیف گسترده ای از راه حل ها را مدنظر قرار دهد که البته مصاحبه های حضوری و حتی وب سایت ها می توانند جزئی از این راه حل ها باشند. هر کدام از این راه ها که از سوی محقق به کار بسته شود باید بر این اساس باشد که در آن موارد ضد و نقیض به طور کل حذف شود؛ یعنی کسانی که اطلاعات خود را در اختیار محقق می گذارند باید با سند و مدرک حرف بزنند و صرفا براساس مشاهدات یا دیدگاه های یک قشر خاص مساله ای به عنوان تحقیق ثبت نشود.


احیای جمعیت مستلزم مدیریت تهدیدهاست، اما مهم ترین خطراتی که فک های خزری را در حال حاضر تهدید می کند، چیست؟


مهم ترین تهدیدها یا حداقل خطراتی که ما از آنها اطلاع داریم، مرگ های ناشی از فعالیت های انسانی خصوصا شکار، صیدهای ناخواسته توسط تورهای ماهیگیری و تخریب زیستگاه است. فک های خزری تا اواسط دهه ۱۹۹۰ میلادی بیشتر به دلایل تجاری صید می شدند. آمارها نشان می دهد در آن برهه زمانی گاهی رقم صید فک ها به صدها هزار می رسید. چنین برداشت هایی افت جمعیت را به دنبال داشت چنانچه در شروع قرن ۲۰ میلادی آمار جمعیتی بالغ بر یک میلیون بود و امروز فقط به حدود صد هزار قلاده رسیده است. با وجود این، هنوز به صورت اتفاقی شاهد کشتارهای تجاری هستیم و متاسفانه باید گفت حداقل چندین هزار فک هر ساله به صورت غیرقانونی در تورهای ماهیگیری به دام می افتند. اتفاق دیگری که در نیمه دوم قرن ۲۰ افتاد، رشد جمعیت در حاشیه دریای خزر و به تبع آن توسعه مدنی و صنعتی بود که با افزایش صید هم همراه شد. در مجموع فعالیت های انسانی امروزه بسیاری از زیستگاه ها را یا به طور کلی محو یا دستخوش اغتشاشات شدیدی کرده و تنها تعداد معدودی از این زیستگاه ها باقی مانده است در حالی که در حدود ده سال پیش تعداد زیستگاه هایی که در آنها شاهد تجمع فک ها بودیم، بسیار بیشتر بود. تخریب زیستگاه می تواند باعث کاهش باروری و بالطبع کاهش جمعیت شود. حتی می تواند فک ها را در برابر تهدیدها آسیب پذیرتر کند. آلودگی، بیماری، تغییرات گسترده در سایر بخش های اکوسیستم دریای خزر، افزایش تعداد گونه های مهاجم و ماهیگیری بیش از حد مجاز همه جای نگرانی دارد، اما واقعیت این است که ما هنوز اطلاعات کافی در دست نداریم تا بتوانیم کمیت و کیفیت چنین تغییراتی را به طور مستقیم مشخص کنیم. تحقیق درباره این موارد با تاکید بیشتر بر جزئیات باید در اولویت تحقیقات آینده باشد، اما در حال حاضر نمی توان پاسخ دقیقی به این پرسش ها داد؛ چرا که زمان لازم است دانشمندان مختلف در عرصه های گوناگون بتوانند داده های لازم را جمع آوری کنند.


چرا فک خزری در برابر بیماری هایی نظیر هاری و ویروس آن حساسیت بالایی دارد؟


هاری سگ سانان یکی از بیماری های ویروسی مهلکی است که پیامدهای وخیم آن را در اغلب گونه های فک ها و خصوصا گوشتخواران می توان مشاهده کرد در نتیجه ابتلای فک خزری به هاری مورد غیرمعمولی نیست. مساله ای که درباره آمارهای سال های گذشته به نظر غیرمعمول است، افزایش محسوس شمار و میزان تلفات است در حالی که انتظار می رفت این فرآیند پروسه ای آرام و متناوب را طی کند و میزان بروز آن هم آن طور که بعدها شاهد بودیم، زیاد نباشد در حالی که نتیجه کاملا برعکس شد. معمولا فجایع و حوادثی از این دست زمانی اتفاق می افتد که جمعیت بزرگی پیش از قرار گرفتن در معرض عامل بیماری زا بشدت محدود شود، در این صورت معمولا بیماری بسرعت از گونه های ناقل عامل بیماری زا به بدن میزبان های جدید منتقل می شود. در مورد ابتلای فک های خزری به ویروس هاری سگ سانان هنوز سوالات زیادی هست که باید پاسخ داده شود، اما این احتمال وجود دارد که عامل بیماری زا از سگ های وحشی، شغال ها و گرگ ها به آنها منتقل شده باشد. البته برخی تصور می کنند آلودگی ها می تواند باعث وخیم تر شدن یک اپیدمی شود، اما اکنون داده ها از تاثیر آلودگی های خزر بر فک ها کاملا محدود است و می توان گفت تمرکز مواد آلاینده فقط در بخش خیلی کوچکی از جمعیت فک ها به آن حد رسیده که بتوان احتمال تاثیرپذیری سیستم ایمنی را مطرح کرد. در مجموع تحقیقات تاکنون نتوانسته تفاوت آشکاری بین فک هایی که از ویروس هاری مرده بودند و آنهایی که به دلایل دیگر از دست رفته بودند، مشخص کند. بنابراین شخصا فکر نمی کنم در شرایط کنونی بتوان مدرک مستندی دال بر نقش آلودگی در این مساله ارائه کرد.


لطفا بیشتر درباره روش های نوینی که به موشکافی دلایل مرگ های دسته جمعی پستاندارانی چون فک های خزری می پردازد، توضیح دهید.


در بازه زمانی بین سال های ۷۶ تا ۸۰ شاهد مرگ انبوه فک های خزری بودیم. در تحقیقاتی که در این بازه زمانی انجام شد، شاهد همکاری دانشمندان مختلف از اقصی نقاط جهان خصوصا متخصصان عرصه آسیب شناسی (پاتولوژی) پستانداران دریایی بودیم. برای این کار نخست اجساد فک ها به دقت مورد معاینه و کالبدشکافی قرار گرفت و سپس طیف گسترده ای از آزمایشات پاتولوژی روی آنها انجام شد تا عامل مرگ مشخص شود. در آخر ترکیبی از تکنیک های شناخته شده ازجمله سرولوژی (مطالعه دقیق سرم پلاسما و سایر مایعات بدن)، ایمونوهیستوشیمی (یا بافت شیمی ایمنی که در آن جایگاه پروتئین ها در سلول های یک نوع بافت مشخص می شود. در سال های اخیر پیشرفت های شایانی در مورد این تکنیک تشخیصی حاصل شده) و نسخه برداری معکوس واکنش زنجیره پلیمراز یا آرتی پی سی آر (آزمایشی که معمولا در بیولوژی مولکولی برای تعیین سطح آران آی کاربرد دارد. این آزمایش مشخصا توانست ویروس هاری سگ سانان را به عنوان علت مرگ فک ها معرفی کند) به کار بسته شدند.


یکی از گونه های مهاجم خزر نوعی شانه دار به نام شانه دار ژله ای است. این گونه مهاجم به چه صورت می تواند به فک های خزری آسیب برساند؟


این گونه مشخصا می تواند بر میزان طعمه های فک ها تاثیر داشته باشد. در واقع جمعیت گونه هایی که اغلب از سوی فک ها شکار می شوند، مستقیما تحت تاثیر حضور این گونه مهاجم قرار گرفته است. این به معنای کاهش منابع غذایی است که می تواند تهدیدی جدی برای فک ها باشد. البته هنوز اطلاعات کافی در دست نیست تا بتوان با قطعیت از تاثیر این نوع شانه دار بر منبع عمده غذایی فک ها یعنی ماهی ها صحبت کرد. حتی هنوز نمی دانیم رژیم غذایی فک های خزری تا چه اندازه انعطاف پذیر است یا این که آیا فک ها می توانند از سایر منابع غذایی به جای منابع فعلی استفاده کنند. پس در حال حاضر بهتر است این سوال را یک ناآگاهی بزرگ تلقی کنیم، اما این مساله قطعا سوژه بسیار مهمی برای تحقیقاتی خواهد بود که قرار است در آینده انجام شود.


چرا بررسی تاریخچه زندگی فک های خزری اهمیت دارد؟


در واقع هدف از بررسی تاریخچه زندگی فک ها این است که برخی خصوصیات و ویژگی های کلیدی که می تواند باعث افزایش یا کاهش جمعیت فک ها شود، مورد شناسایی قرار بگیرد. به عنوان مثال این که فک ها چند سال زندگی می کنند، در چه سنی شروع به زادآوری می کنند، اغلب چند بچه دارند، معمولا چند عدد از بچه ها به بلوغ می رسند و سایر اطلاعاتی از این دست. درک این پارامترها کمک می کند مدل های ریاضی جدیدتر و کارآمدتر تهیه شود و با این مدل ها می توانیم بفهمیم فرضا فک ها در گذشته چگونه رفتار می کرده اند، رشد آنها در آینده به چه صورت است یا این که حتی شکار چگونه می تواند بر جمعیت آنها تاثیر بگذارد. درباره تکنیک هایندکست باید بگویم یک مدل جمعیتی است که مبنای اصلی آن درک شرایط گذشته است به عنوان مثال می تواند جهت تعیین ابعاد جمعیتی یک گونه در گذشته کاربرد داشته باشد. اتفاقا ما در یکی از تحقیقات خود از این مدل استفاده کردیم و آمارهای رسمی شکار را تا سال ۱۸۶۹ مورد مطالعه قرار دادیم. این کار به ما اجازه داد بتوانیم اعلام کنیم در اوایل قرن ۲۰ میلادی در خزر بیشتر از یک میلیون قلاده فک زیست می کرده است. در واقع با آگاهی از ابعاد جمعیتی گذشته می توان براحتی مقایسه ای با آمارهای جمعیتی کنونی انجام داد و میزان کاهش جمعیت را به دست آورد. مقیاس های افت جمعیتی نیز کمک می کند فرضا بتوان یک گونه را در رده در معرض خطر یا آسیب پذیر جای داد. از این پس اهداف حفاظتی براساس وضعیت گونه تعریف خواهد شد. به عنوان مثال، فک خزری در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی در رده در معرض خطر قرار دارد و این که چنین برآوردی از کجا آمده، پاسخ سوال شما است.


طرح​هایی که اجرایی نشده است


به واقع مهم ترین گام برای حفاظت از فک های خزری کاهش میزان مرگ و میر آنها به دست انسان هاست. توقف شکار تجاری حداقل برای یک دوره زمانی خاص و مهم تر از آن اجتناب از کشتن فک هایی که با تورهای صیادی صید می شوند، می تواند بسیار موثر باشد. فاجعه بعدی ماهیگیری های غیرقانونی است. در نتیجه هرچقدر کشورهای حاشیه دریای خزر تلاش کنند با چنین مواردی به صورت جدی تر برخورد شود، قطعا کمک موثری برای حفاظت از نسل فک ها خواهد بود. گام مهم بعدی نیز ایجاد هر چه بیشتر مناطق حفاظت شده خصوصا در عرصه ها و زیستگاه هایی است که جمعیت فک ها در آنجا بشدت آسیب پذیر شده، اما تمام این مباحث و حتی بیشتر از آن در برنامه محیط زیست دریای خزر به دقت لحاظ شده و کشورهای حاشیه دریای خزر نیز سال ۸۶ رسما آن را پذیرفته اند. با وجود این که طرح های مشورتی زیادی در این برنامه پیش بینی شده، اما اجرای عملی آنها مهم بوده و مشخص نیست قرار است چه زمانی این طرح ها اجرایی شود.

Print Friendly, PDF & Email
امکان درج نظر مسدود شده است. از صفحۀ تماس با ما استفاده نمایید.
پربازدیدترین ها
اخبار شهرداریها
لمون پرس